του Υποστρατήγου ε.α. Κ. Χ Κωνσταντινίδη
Η ρήξη με τον ελληνικό κόσμο και η νέα θέση της γυναίκας
Η επικράτηση του χριστιανισμού στον ελληνορωμαϊκό κόσμο δεν αποτέλεσε απλώς την αντικατάσταση μιας θρησκείας από μια άλλη. Σήμανε μια βαθύτερη μεταβολή του τρόπου με τον οποίο ο άνθρωπος αντιλαμβανόταν τον εαυτό του, το σώμα του, την ηδονή, την ομορφιά, τη φύση, την εξουσία και τον έρωτα.
Ο αρχαίος ελληνικός κόσμος δεν ήταν ένας κόσμος χωρίς περιορισμούς ούτε μια κοινωνία ισότητας με τη σύγχρονη έννοια. Ήταν όμως ένας πολιτισμός στον οποίο το σώμα, η ομορφιά, η γυμνότητα, η άσκηση, ο έρωτας, η δημιουργία, η ανδρεία , η σωφροσύνη και η δικαιοσύνη μαζί με τη χαρά της ζωής μπορούσαν να αποτελούν αντικείμενα θαυμασμού και πολιτισμικής έκφρασης.
Με την επικράτηση του χριστιανικού ηθικού προτύπου μετατοπίζεται το κέντρο βάρους. Η σωματική δύναμη και επιθυμία δεν αντιμετωπίζεται πλέον απλώς ως φυσική δύναμη που πρέπει να παιδευτεί και να ενταχθεί στη ζωή, αλλά αποκτά πολύ συχνά χαρακτήρα πειρασμού. Η ηδονή συνδέεται με την αμαρτία, η σεξουαλικότητα με την ενοχή, η παρθενία με την ηθική ανωτερότητα και η εγκράτεια με την πνευματική τελείωση. Αυτή είχε σαν τελικό αίτιο τον ασκητισμό όπου αποσύρονταν από τη ζωή άνθρωποι(άνδρες και γυναίκες) για να σώσουν την ψυχή τους , αλλά και την κατάργηση των Ολυμπιακών Αγώνων , παλαιστρών , γυμναστηρίων κ.α.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται μία από τις μεγάλες ρήξεις που θα απασχολήσουν αργότερα τον Νίτσε.
Ο Νίτσε κατηγορεί ένα ολόκληρο σύστημα αξιών το οποίο, κατά τη δική του ανάγνωση, μετατρέπει τη φυσική δύναμη, την επιθυμία και την αυτό-κατάφαση σε αντικείμενα ενοχής και καταδίκης. Στα έργα του, και ιδιαίτερα στη Γενεαλογία της Ηθικής και στον Αντίχριστο, επιχειρεί να δείξει πώς η χριστιανική ηθική ανατρέπει την παλαιότερη αξιολογική ιεράρχηση και εξυψώνει την ταπεινότητα, την υπακοή, την αυτοάρνηση και την αποχή από την επιθυμία.
Για τον Νίτσε, λοιπόν, το πρόβλημα είναι το είδος του ανθρώπου που δημιουργεί μια συγκεκριμένη ηθική. Αυτόν που οδήγησε τον Μαύρο Μεσαίωνα και στην Ιερά Εξέταση;
Από την Αφροδίτη στη Μαρία
Ίσως πουθενά αυτή η μεταβολή δεν γίνεται πιο συμβολική από την αλλαγή της εικόνας της γυναίκας.
Στον κόσμο της Αφροδίτης, το γυναικείο σώμα μπορούσε να γίνει σύμβολο ομορφιάς, έρωτα, γονιμότητας και δημιουργικής δύναμης. Η θεά δεν είναι άφυλη πνευματικότητα. Είναι σώμα, επιθυμία, γοητεία και ζωή.
Στον χριστιανικό συμβολισμό η εικόνα της γυναίκας μετατοπίζεται δραματικά. Η Μαρία γίνεται το μεγάλο πρότυπο: η Παρθένος, η Μητέρα, η αγνή γυναίκα, η γυναίκα που η δύναμή της δεν εκφράζεται μέσα από την ερωτική της αυτονομία αλλά μέσα από τη μητρότητα, την αγνότητα, την υπακοή και την πνευματική αφοσίωση.
Δεν σημαίνει ότι η Μαρία είναι ένα αρνητικό πρότυπο. Το αντίθετο. Αποτελεί μία από τις ισχυρότερες γυναικείες μορφές της χριστιανικής παράδοσης. Όμως η πολιτισμική σημασία της είναι διαφορετική από εκείνη της Αφροδίτης.
Από την Αφροδίτη στη Μαρία αλλάζει το νόημα του γυναικείου σώματος και της φύσης της γυναίκας ..
Η μία συμβολίζει τον έρωτα και την επιθυμία· η άλλη την αγνότητα και τη μητρότητα.
Η μία προβάλλει τη σωματική ομορφιά· η άλλη την πνευματική καθαρότητα.
Η μία συνδέεται με τη δύναμη της ερωτικής έλξης· η άλλη με την αυτοσυγκράτηση και την αφοσίωση.
Δεν πρόκειται απλώς για αλλαγή θεών. Πρόκειται για αλλαγή πολιτισμικού προτύπου της κοινωνίας.
Η γυναίκα υπό νέο έλεγχο
Η ηθική της ερήμου δεν περιορίστηκε στη θεολογία. Επηρέασε την κοινωνική αντίληψη για τη γυναίκα, την οικογένεια, τη σεξουαλικότητα και το σώμα. Επιτέθηκε ακόμη και εναντίον των Γραμμάτων , Τεχνών και της Επιστήμης
Η γυναικεία σεξουαλικότητα έγινε περισσότερο αντικείμενο κοινωνικού και ηθικού ελέγχου. Η παρθενία, η συζυγική πίστη και η σεμνότητα απέκτησαν τεράστια σημασία. Η γυναίκα συνδέθηκε ισχυρότερα με τον ρόλο της συζύγου και της μητέρας και η δημόσια, πολιτική και θρησκευτική εξουσία παρέμεινε κατά κύριο λόγο ανδρική.Την γυναίκα κάλυψαν με μια μαύρη τήβενο ως τον αστράγαλο.
Η εξέλιξη αυτή δεν συνέβη παντού με τον ίδιο τρόπο ούτε υπήρξε απόλυτη. Στην Ορθόδομη Εκκλησία βρέθηκαν και ορισμένοι φωτισμένοι ιεράρχες και διαφοροποίησαν το σύστημα. Υπήρχαν χριστιανές γυναίκες με σημαντική κοινωνική και θρησκευτική επιρροή, μορφωμένες γυναίκες, μοναχές, ηγεμονίδες, αγίες και γυναίκες που απέκτησαν ιδιαίτερο κύρος μέσα στις κοινότητές τους. Ήταν όμως οι εξαιρέσεις. Η νέα θρησκευτική ηθική περιόρισε σημαντικά τον χώρο μέσα στον οποίο μπορούσε να εκφραστεί η γυναικεία ερωτική και κοινωνική αυτονομία.
Και εδώ βρίσκεται η ουσία της κριτικής : Αλλαξε ο τρόπος με τον οποίο επιτρεπόταν η γυναίκα να υπάρχει μέσα στην κοινωνία.
Το σώμα απέναντι στο πνεύμα
Ο Νίτσε διέκρινε σε αυτή τη μεταβολή κάτι ακόμη βαθύτερο.
Ο χριστιανισμός, δεν αρκέστηκε στο να ρυθμίσει τη συμπεριφορά. Εισήγαγε μια νέα αξιολόγηση της ίδιας της ζωής. Το σώμα, οι ορμές και τα πάθη έπρεπε να υποταχθούν σε ένα ανώτερο πνευματικό ιδανικό.
Εδώ ο Νίτσε αντιστρέφει το ερώτημα.
Γιατί να θεωρούμε ανώτερο εκείνο που αρνείται τη ζωή;
Γιατί η επιθυμία πρέπει να είναι ένοχη;
Γιατί το σώμα πρέπει να θεωρείται κατώτερο από το πνεύμα;
Γιατί η χαρά πρέπει να δικαιολογείται ενώ η στέρηση θεωρείται από μόνη της αρετή;
Αυτά τα ερωτήματα βρίσκονται στον πυρήνα της νιτσεϊκής επίθεσης στην ασκητική ηθική.
Η χριστιανική ηθική, κατά τον Νίτσε, μετατρέπει την αδυναμία σε αρετή και την ισχύ σε ενοχή. Ο άνθρωπος μαθαίνει να φοβάται τις ίδιες του τις ορμές και να αισθάνεται ένοχος για αυτό που είναι.
Από εδώ γεννιέται η έννοια της ressentiment, της συσσωρευμένης μνησικακίας που, σύμφωνα με τον Νίτσε, μετατρέπει την αδυναμία σε ηθική καταδίκη της δύναμης.
Ο «θάνατος του Θεού»
Όταν ο Νίτσε γράφει ότι «ο Θεός πέθανε», δεν περιγράφει έναν θεό που κυριολεκτικά πέθανε. Περιγράφει την κατάρρευση της πολιτισμικής βεβαιότητας πάνω στην οποία στηριζόταν επί αιώνες η ευρωπαϊκή και γενικότερα η δυτική κοινωνία.
Εάν ο Θεός δεν αποτελεί πλέον αυτονόητη πηγή της αλήθειας και της ηθικής, τότε τίθεται ένα τρομακτικό ερώτημα:
Ποιος θα αποφασίσει τι είναι καλό και τι είναι κακό;
Και ακόμη βαθύτερα:
Μπορεί ο άνθρωπος να δημιουργήσει μόνος του τις αξίες του χωρίς να καταλήξει στο χάος;
Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο επικίνδυνη αλλά και πιο γόνιμη πλευρά του Νίτσε.
Γιατί η καταστροφή μιας παλιάς αξιακής τάξης δεν σημαίνει αυτομάτως δημιουργία μιας καλύτερης.
Μπορεί να οδηγήσει στην ελευθερία. Μπορεί όμως να οδηγήσει και στον μηδενισμό.
Μόνο οι ηθικές αξίες του Ελληνισμού της Δημοκρατίας, Ελευθερίας , Ατομικών δικαιωμάτων , αλλά και της Φρόνησης, Ανδρείας και Δικαιοσύνης μπορούν να σώσουν τον κόσμο από την άβυσσο της Αναρχίας ή της παγκόσμιας δικτατορίας και καταστροφής .
( 17/9/26)
Υποστράτηγος ε.α. Κωνσταντίνος Κωνσταντινίδης
Συγγραφέας – Μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών
Amphiktyon Blog: http://www.amphiktyon.blogspot.com
Amphiktyon Official Site: http://www.amphiktyon.org