3. Ο Κατακλυσμός του Δευκαλίωνος

(του Υποστρατήγου ε.α. Κ. Χ. Κωνσταντινίδη)

Ο Δευκαλίων ήταν Έλληνας, υιός του Προμηθέως και της Κλυμένης, θυγατέρας του Άτλαντος. Η καταγωγή του  στην Πελοπόννησο.

Επειδή οι απόγονοι των Τιτάνων θεωρούνταν ασεβείς και κακόβουλοι, όπως και οι πρόγονοί τους, ο Ζευς αποφάσισε να εξολοθρεύσει το γένος αυτό. Στο συμβούλιο των θεών που συγκλήθηκε, σύμφωνα με την παράδοση, όλοι συμφώνησαν με την απόφασή  Το γεγονός αυτό, κατά την ερμηνεία του συγγραφέα, φανερώνει τη δημοκρατική αντίληψη της Ελληνικής Θρησκείας πριν από την επικράτηση των ανατολικών δογμάτων.

Όταν ο Προμηθεύς πληροφορήθηκε την απόφαση του Διός, ειδοποίησε τον Δευκαλίωνα για τον επερχόμενο κατακλυσμό και του υπέδειξε τον τρόπο με τον οποίο θα μπορούσε να σωθεί μαζί με τη σύζυγό του Πύρρα, επειδή και οι δύο θεωρούνταν ευσεβείς και δίκαιοι.

Ο Δευκαλίων, λοιπόν, κατασκεύασε πλοίο και κλείστηκε σε αυτό μαζί με την Πύρρα. Μετά από αυτά, ο Ζευς έστειλε καταρρακτώδεις βροχές, οι οποίες έπνιξαν τα περισσότερα μέρη της Ελλάδος, μαζί με τα ζώα και τους ανθρώπους, εκτός από λίγους που πρόλαβαν να καταφύγουν στα υψηλότερα όρη.

Ο Δευκαλίων, περιπλανώμενος επί εννέα ημέρες και νύκτες στα ύδατα, εξήλθε είτε στον Άθωνα είτε στη Δωδώνη είτε, σύμφωνα με την επικρατέστερη παράδοση, στον Παρνασσό. Εκεί προσέφερε θυσία στον Φύξιο Δία.

Τότε ο Ζευς έστειλε τον Ερμή για να του ζητήσει τι επιθυμούσε. Ο Δευκαλίων ζήτησε ανθρώπους για να κατοικηθεί και πάλι η γη. Ο Ζευς τού είπε να ρίχνει πέτρες πίσω του και από αυτές θα γεννιούνταν άνθρωποι.

Και πράγματι, σύμφωνα με τον μύθο, από τις πέτρες που έριχνε ο Δευκαλίων γεννήθηκαν άνδρες, ενώ από εκείνες της Πύρρας γυναίκες. Έτσι κατοικήθηκε και πάλι η Ελλάδα και άρχισε ένας νέος κύκλος πολιτισμού.

Για τον λόγο αυτό, σύμφωνα με την παράδοση, ο λαός ονομάσθηκε «λάος», από τη ρίζα «λα-», που σημαίνει λίθος. Ο Πίνδαρος αναφέρεται σε αυτόν ως «λίθινον γένος» [Ωγυγία, τόμος Δ΄, Αθανάσιος Σταγειρίτης, Εκδόσεις Ελευθέρα Σκέψις, Αθήνα].

Μακάρι, όπως σημειώνει ο συγγραφέας, να επέστρεφαν και σήμερα οι Έλληνες Θεοί για να μας δώσουν τη γνώση και τη δύναμη να αναγεννήσουμε την Ελλάδα, η οποία αντιμετωπίζει το πρόβλημα της υπογεννητικότητας, αλλά και να μας δείξουν τον δρόμο για την πνευματική και πολιτιστική της αναγέννηση.

Η Καταστροφή του Προκατακλυσμιαίου Πολιτισμού

Οι τρεις Κατακλυσμοί θεωρούνται, σύμφωνα με τις αρχαίες παραδόσεις, υπεύθυνοι για την καταστροφή ενός παλαιού και σπουδαίου πολιτισμού στον νησιωτικό (Αιγαιατικό) και παράκτιο χώρο της Ελλάδος.

Στοιχεία αυτού του πολιτισμού, κατά την ίδια αντίληψη, διασώθηκαν στις ορεινές περιοχές, καθώς και στην Αίγυπτο και σε άλλες χώρες της Ανατολικής Μεσογείου [Πλάτων, Τίμαιος].

Οι λαοί αυτοί, μολονότι δεν θεωρούνται από τον συγγραφέα δημιουργοί του πολιτισμού εκείνου, φέρονται αργότερα να υιοθέτησαν στοιχεία του και να τα ενσωμάτωσαν στις δικές τους παραδόσεις.

Η άποψη αυτή στηρίζεται, κατά τον συγγραφέα, σε στοιχεία όπως οι αρχαίοι μύθοι, οι αστρονομικές αντιλήψεις, οι γλωσσικές συγγένειες, η οργανωτική δομή, οι θρησκευτικές αντιλήψεις και τα κοινά σύμβολα.

Μεταξύ αυτών αναφέρονται το γοργόνιο της Αθηνάς, οι μαίανδροι, οι σπείρες, οι σβάστικες, τα αετώματα, οι ρόδακες, οι τρίαινες, οι στήλες, οι ναοί και γενικότερα στοιχεία αρχιτεκτονικής και συμβολισμού.

Η Φιλονεικία του Ποσειδώνος και της Αθηνάς

Ο Κέκρωψ, ενώ έθετε τα θεμέλια της νέας πόλεως των Αθηνών, βρήκε μία ελαία και μία πηγή. Όταν οι κάτοικοι ζήτησαν χρησμό από το Μαντείο των Δελφών για τη σημασία των δύο αυτών σημείων, έλαβαν την απάντηση ότι η πηγή ανήκε στον Ποσειδώνα, προστάτη της θάλασσας και της ναυτοσύνης, ενώ η ελαία ήταν το δώρο της Αθηνάς, προστάτιδας της σοφίας, της γεωργίας και της ελαιοκαλλιέργειας.

Ο μύθος αυτός δεν αποτελεί απλώς μια ποιητική αφήγηση. Κρύβει έναν βαθύτερο συμβολισμό. Υποδηλώνει ότι η Αττική, πριν εξελιχθεί σε κατεξοχήν γεωργική χώρα, υπήρξε ναυτική και εμπορική δύναμη. Έτσι εξηγούνται, κατά μία άποψη, και τα πανάρχαια θαλάσσια ταξίδια των Ελλήνων προς μακρινούς τόπους.

Κατά μία άλλη παράδοση, πρώτοι εγκαταστάθηκαν στην Αττική οι Πελασγοί, οι οποίοι δίδαξαν στους αυτόχθονες κατοίκους τη ναυτική και ακόμη και την πειρατική τέχνη. Αργότερα ο Κέκρωψ εισήγαγε τη γεωργία, την καλλιέργεια της ελιάς και τη λατρεία της Αθηνάς.

Σήμερα, από εκείνη την εύφορη Αττική έχουν απομείνει κυρίως τα τοπωνύμια —όπως οι Αμπελόκηποι και ο Ελαιώνας— για να υπενθυμίζουν ότι κάποτε ο τόπος αυτός ήταν γεμάτος αμπέλια, ελαιώνες και καλλιεργήσιμη γη, πριν παραδοθεί στην άναρχη τσιμεντοποίηση και στην ανεξέλεγκτη αστική επέκταση.

Η παράδοση αναφέρει ακόμη ότι ο Κέκρωψ συγκάλεσε συνέλευση των προκρίτων, προκειμένου να αποφασισθεί το όνομα της νέας πόλεως. Η απόφαση ήταν υπέρ της Αθηνάς. Ο Ποσειδών, εξοργισμένος από την επιλογή αυτή, πλημμύρισε την Αττική με τα νερά του.

Πίσω όμως από τον μύθο ίσως κρύβεται μία ιστορική πραγματικότητα. Οι παράλιοι πληθυσμοί, που ζούσαν από τη θάλασσα, το εμπόριο και τη ναυτιλία, φαίνεται ότι προτιμούσαν ως προστάτη τους τον Ποσειδώνα και επιθυμούσαν η πόλη να ονομάζεται Ποσειδωνία. Αντίθετα, οι γεωργικοί πληθυσμοί της ενδοχώρας τιμούσαν περισσότερο την Αθηνά, ως θεά της γης, της σοφίας και της δημιουργίας, και προκρίθηκε τελικά η ονομασία Αθήναι.

Σύμφωνα με παλαιές παραδόσεις, πριν από τη μετονομασία αυτή η πόλη ήταν γνωστή ως Ποσειδωνία, ενώ επί βασιλείας Κραναού έλαβε το όνομα Αθήναι, προς τιμήν της θυγατέρας του Αθηνάς.

Ανεξάρτητα από την ιστορική ακρίβεια της παραδόσεως, ο μύθος αποτυπώνει εύγλωττα τη διαχρονική σχέση της Αττικής με δύο θεμελιώδεις άξονες του ελληνικού πολιτισμού: τη θάλασσα και τη γη. Ο Ποσειδών εκφράζει τη ναυτική δύναμη, την εξωστρέφεια και το εμπόριο· η Αθηνά συμβολίζει τη γνώση, την καλλιέργεια, την ειρηνική δημιουργία και τον πολιτισμό. Η σύνθεση των δύο αυτών στοιχείων υπήρξε εκείνη που διαμόρφωσε τη φυσιογνωμία της αρχαίας Αθήνας και συνέβαλε στη μετέπειτα ακμή της.

Ίσως γι’ αυτό ο μύθος της φιλονεικίας του Ποσειδώνος και της Αθηνάς εξακολουθεί να συγκινεί μέχρι σήμερα. Δεν αφηγείται απλώς τη διεκδίκηση ενός ονόματος· εκφράζει τη διαρκή αναζήτηση της ισορροπίας ανάμεσα στη δύναμη και στη σοφία, ανάμεσα στην οικονομική ανάπτυξη και στην πνευματική δημιουργία. Και υπενθυμίζει ότι οι μεγάλοι πολιτισμοί γεννώνται όταν οι δύο αυτές δυνάμεις συμπορεύονται, αντί να συγκρούονται.

Η Φιλονικία Ποσειδώνος- Αθηνάς

Ο Κέκρωψ, ενώ έσκαπτε τα θεμέλια της νέας πόλεως των Αθηνών, βρήκε μία ελαία και μία πηγή. Όταν οι κάτοικοι ρώτησαν το Μαντείο των Δελφών ποια ήταν η σημασία των δύο αυτών σημείων, έλαβαν την απάντηση ότι η πηγή συμβόλιζε τον Ποσειδώνα, προστάτη της θάλασσας και της ναυτοσύνης, ενώ η ελαία ανήκε στην Αθηνά, προστάτιδα της γεωργίας, της ελαιοκαλλιέργειας και της σοφίας.

Ο μύθος αυτός υποδηλώνει ότι η Αττική, προτού εξελιχθεί σε κατεξοχήν γεωργική περιοχή, υπήρξε ναυτική και εμπορική δύναμη. Έτσι εξηγούνται και οι πανάρχαιες θαλάσσιες αποστολές των Ελλήνων προς τα πέρατα του τότε γνωστού κόσμου.

Κατά μία άλλη παράδοση, πρώτοι εγκαταστάθηκαν στην Αττική οι Πελασγοί, οι οποίοι δίδαξαν στους αυτόχθονες κατοίκους τη ναυτική και την πειρατική τέχνη. Αργότερα ο Κέκρωψ εισήγαγε τη γεωργία, την ελαιοκαλλιέργεια και τη λατρεία της Αθηνάς.

Σήμερα, από εκείνη την εύφορη Αττική έχουν απομείνει κυρίως τα τοπωνύμια —όπως Αμπελόκηποι και Ελαιώνας— για να θυμίζουν ότι κάποτε η γη αυτή ήταν γεμάτη καλλιέργειες, πριν καλυφθεί από την ανεξέλεγκτη επέκταση του αστικού ιστού.

Λέγεται ακόμη ότι ο Κέκρωψ συγκάλεσε συνέλευση των προκρίτων για να αποφασίσουν ποιο όνομα θα λάμβανε η νέα πόλη. Η απόφαση ήταν υπέρ της Αθηνάς. Ο Ποσειδών, οργισμένος από την επιλογή αυτή, πλημμύρισε την Αττική.

Λίγοι γνωρίζουν ότι, σύμφωνα με μία παλαιά παράδοση, η πόλη των Αθηνών ονομαζόταν αρχικά Ποσειδωνία και ότι επί βασιλείας Κραναού μετονομάσθηκε σε Αθήναι, προς τιμήν της θυγατέρας του Αθηνάς.

Η ονομασία «Ποσειδωνία», κατά τον συγγραφέα, αποτελεί ένδειξη της πανάρχαιας ιστορίας της πόλεως, την οποία ανάγει σε απώτατες προϊστορικές εποχές.

Ενδεχομένως ο μύθος της φιλονικίας μεταξύ Ποσειδώνος και Αθηνάς να συμβολίζει την αντιπαράθεση δύο διαφορετικών τρόπων ζωής: των παραλίων πληθυσμών, που προτιμούσαν τον Ποσειδώνα ως προστάτη της ναυτοσύνης και του εμπορίου, και των γεωργικών πληθυσμών της ενδοχώρας, που τιμούσαν περισσότερο την Αθηνά ως θεά της γεωργίας, της σοφίας και της δημιουργίας.

Αθηνά:Θεά Σοφίας-Προστάτιδα Αθηνών

Η Αθηνά θεωρείται πρωτίστως θεά της σοφίας. Παράλληλα όμως είναι και πολεμική θεότητα, διότι η ειρήνη, η δημιουργία και η πρόοδος προϋποθέτουν ασφάλεια και ισχύ. Για τον λόγο αυτό εικονίζεται πάντοτε με περικεφαλαία, ασπίδα και δόρυ.

Η γέννησή της από την κεφαλή του Διός έχει βαθύ συμβολισμό. Ο Ζευς εκφράζει την ύψιστη διάνοια και τον συμπαντικό Νου· η Αθηνά αποτελεί τη σοφία που γεννάται από την καθαρή νόηση και κατευθύνει τον άνθρωπο τόσο στα ειρηνικά δημιουργήματα όσο και στους αναγκαίους αγώνες για την προάσπισή τους.

Η προσωνυμία Παλλάς αποδίδεται είτε στο «πάλλειν το δόρυ» είτε στο «πάλεσθαι», υποδηλώνοντας ότι η σοφία δεν είναι παθητική κατάσταση αλλά δύναμη ενεργητική, αγωνιστική και δημιουργική.

Κατά τον συγγραφέα, οι ηγέτες κάθε εποχής θα όφειλαν να αντλούν διδάγματα από την ελληνική παράδοση: ότι ούτε η ειρήνη ούτε η ελευθερία διατηρούνται χωρίς διαρκή εγρήγορση, φρόνηση και προσπάθεια.

Το κράνος της Αθηνάς συμβολίζει την ευγένεια, την πνευματική ανωτερότητα και την προστασία του πολιτισμού. Δεν είναι τυχαίο ότι το σύμβολό της υιοθετήθηκε κατά καιρούς από ακαδημαϊκά ιδρύματα, στρατιωτικά τάγματα και ναυτικές παραδόσεις της Ευρώπης.

Η Αθηνά, νικώντας τον όφι της άγνοιας, συμβολίζει τη νίκη της γνώσεως επί της αμάθειας και του φωτός επί του σκότους.

Το όνομα του μεγάλου Άγγλου δραματουργού Shakespeare έχει ερμηνευθεί ετυμολογικά ως «εκείνος που σείει το δόρυ», γεγονός που ο συγγραφέας συνδέει συμβολικά με το δόρυ της Αθηνάς ως όπλο κατά της άγνοιας.

Στην ασπίδα της φέρει τη μορφή της Γοργόνος Μέδουσας, υπενθυμίζοντας τον μύθο κατά τον οποίο καθοδήγησε τον Περσέα στην εξόντωση του φοβερού τέρατος στα πέρατα του Ωκεανού.

Ύβρις και Έλλειψη Αυτογνωσίας

Με αφορμή τον συμβολισμό της Μέδουσας, ο συγγραφέας διατυπώνει τις προσωπικές του απόψεις για σύγχρονα ιστορικά και εθνικά ζητήματα, θεωρώντας ότι η άγνοια της ελληνικής παραδόσεως οδηγεί αναπόφευκτα στην ύβρη και στην απώλεια της αυτογνωσίας.

Καταλήγει ότι η μεγαλύτερη παρακαταθήκη της Αθηνάς προς τους ανθρώπους δεν είναι η πολεμική ισχύς, αλλά η σοφία, η φρόνηση και η επίγνωση των ορίων του ανθρώπου· αρετές που αποτελούν, κατά την ελληνική σκέψη, το ασφαλέστερο θεμέλιο κάθε πολιτισμού.   (7/8/26)

Υποστράτηγος ε.α. Κωνσταντίνος Κωνσταντινίδης
Συγγραφέας – Μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών

Amphiktyon Blog: http://www.amphiktyon.blogspot.com

Amphiktyon Official Site: http://www.amphiktyon.org