του Υποστρατήγου ε.α. Κ. Χ. Κωνσταντινίδη

ΣΧΟΛΙΑΣΜΟΣ

Έρωτας, εταίρες, γκέισες και η κοσμική δύναμη της ένωσης και της διάλυσης

1. Οι ιερόδουλες στην αρχαία λατρεία

Η παρουσία γυναικών συνδεδεμένων με ιερά και θεότητες αποτελεί ένα σύνθετο κεφάλαιο της αρχαίας θρησκευτικής ιστορίας. Το θέμα συνδέθηκε ιδιαίτερα με την έννοια της «ιερής πορνείας», δηλαδή με την υποτιθέμενη πρακτική κατά την οποία γυναίκες προσέφεραν σεξουαλικές υπηρεσίες στο πλαίσιο της λατρείας μιας θεότητας.

Ωστόσο, η σύγχρονη ιστοριογραφία αντιμετωπίζει με μεγάλη επιφύλαξη τη γενικευμένη αυτή εικόνα. Οι αρχαίες πηγές είναι περιορισμένες και συχνά μεταγενέστερες, ενώ πολλές παλαιότερες ερμηνείες φαίνεται ότι μετέφεραν σύγχρονες αντιλήψεις πάνω σε διαφορετικές αρχαίες κοινωνίες.

Επομένως, δεν πρέπει να ταυτίζουμε κάθε γυναίκα που υπηρετούσε ή συνδεόταν με ένα ιερό με την έννοια της πόρνης ή της «ιερόδουλης».

2. Η εταίρα στην αρχαία Ελλάδα

Η εταίρα (ἑταίρα) αποτελούσε ιδιαίτερη κοινωνική κατηγορία στην αρχαία Ελλάδα, κυρίως στην κλασική Αθήνα. Σε αντίθεση με την κοινή πόρνη, η εταίρα μπορούσε να προσφέρει όχι μόνο ερωτική σχέση αλλά και συντροφιά, συζήτηση και ψυχαγωγία.

Ορισμένες εταίρες φαίνεται ότι διέθεταν μόρφωση, κοινωνικές δεξιότητες και καλλιέργεια και μπορούσαν να συμμετέχουν σε συμπόσια, όπου η συζήτηση, η μουσική και η πνευματική ανταλλαγή αποτελούσαν σημαντικό μέρος της κοινωνικής ζωής.

Χαρακτηριστικά παραδείγματα που συνδέθηκαν με την παράδοση είναι η Ασπασία, σύντροφος του Περικλή, και η Φρύνη, η οποία έγινε γνωστή για την ομορφιά και τον πλούτο της.

3. Τα προσόντα της εταίρας

Η επιτυχία μιας εταίρας δεν βασιζόταν αποκλειστικά στη σωματική ομορφιά. Σημαντικά προσόντα μπορούσαν να είναι:η ομορφιά και η προσωπική φροντίδα,η εξυπνάδα και η ευστροφία,η μόρφωση και η καλλιέργεια,η μουσική, ο χορός και το τραγούδι,η ικανότητα συνομιλίας και κοινωνικής συναναστροφής,η γνώση των κοινωνικών κανόνων και των εθίμων,η αυτοπεποίθηση και η οικονομική διαχείριση,η διακριτικότητα.

Λειτουργεί ως  μορφωμένη συνοδού, ικανή να συνδυάζει την ομορφιά με την καλλιέργεια, την ψυχαγωγία και την κοινωνική παρουσία.

4. Εταίρα και γκέισα

Μια ενδιαφέρουσα σύγκριση μπορεί να γίνει ανάμεσα στην εταίρα της αρχαίας Ελλάδας και τη γκέισα της Ιαπωνίας. Δεν πρόκειται για ταυτόσημους θεσμούς, αλλά υπάρχουν ορισμένες κοινωνικές αναλογίες.

Και οι δύο μπορούσαν να καλλιεργούν δεξιότητες που ξεπερνούσαν τη σωματική εμφάνιση: μουσική, χορό, συνομιλία, κοινωνική ευγένεια, γνώση των εθιμοτυπικών κανόνων και ικανότητα ψυχαγωγίας.

Υπάρχει όμως μια ουσιώδης διαφορά. Η γκέισα ήταν πρωτίστως επαγγελματίας καλλιτέχνιδα και οικοδέσποινα. Η σεξουαλική σχέση δεν αποτελούσε τον ορισμό του επαγγέλματός της.

Αν αναζητήσουμε στην ιαπωνική ιστορία μια μορφή περισσότερο συγκρίσιμη με την εταίρα, θα πρέπει να στραφούμε στις oiran, δηλαδή στις υψηλού κύρους εταίρες των χώρων ψυχαγωγίας της περιόδου Edo, και όχι στις γκέισες.

Η σύγκριση, επομένως, δεν πρέπει να είναι:

εταίρα = γκέισα,

αλλά μάλλον:

εταίρα και γκέισα = δύο διαφορετικοί πολιτισμικοί θεσμοί που ανέπτυξαν την τέχνη της συντροφιάς, της ψυχαγωγίας και της κοινωνικής παρουσίας.

5. Έρως και Έρις — η κοσμική αρχή

Πέρα από τον μύθο, η μορφή της Αφροδίτης  υπάρχει και η φιλοσοφία.

Ο Εμπεδοκλής υποστήριξε ότι τίποτε δεν γεννιέται από το μηδέν και τίποτε δεν εξαφανίζεται οριστικά. Τα τέσσερα «ριζώματα» — γη, νερό, αέρας και φωτιά — παραμένουν αιώνια, ενώ αυτό που μεταβάλλεται είναι ο τρόπος με τον οποίο ενώνονται και χωρίζονται.

Δύο μεγάλες δυνάμεις κυβερνούν αυτή την κοσμική κίνηση:

Φιλότης — Έρως: η δύναμη που ενώνει, συνθέτει και δημιουργεί δεσμούς.

Νεῖκος — Έρις: η δύναμη που χωρίζει, διαφοροποιεί και διαλύει τις ενώσεις.

Έτσι, η φύση δεν είναι στατική. Είναι μια αέναη κίνηση ανάμεσα στη σύνθεση και την αποσύνθεση, στην ένωση και στον διαχωρισμό.

6. Από το σύμπαν στη Γη

Η κοσμική αυτή αρχή μπορεί να μεταφερθεί συμβολικά και στη γήινη ζωή.

Ο Έρως ενώνει τους ανθρώπους, τα σώματα, τις οικογένειες και τις γενιές. Μέσω της ένωσης γεννιέται νέα ζωή. Η Έρις, αντίθετα, δημιουργεί αντιπαλότητες, συγκρούσεις και διαχωρισμούς. Όμως και η διάλυση αποτελεί μέρος της φυσικής τάξης, γιατί μέσα από αυτήν οι παλιές μορφές μετασχηματίζονται και δημιουργούνται νέες.

Ο άνθρωπος, επομένως, δεν βρίσκεται έξω από αυτή την κοσμική διαδικασία. Την επαναλαμβάνει μέσα στην ψυχή του, στις σχέσεις του, στην κοινωνία και στη φύση.

Ο Έρως δεν είναι μόνο η ερωτική επιθυμία. Είναι η βαθύτερη δύναμη που αναζητά την ένωση.

Η Έρις δεν είναι μόνο η φιλονικία. Είναι η δύναμη που διαφοροποιεί, διαχωρίζει και οδηγεί τις υπάρχουσες μορφές σε νέα κατάσταση.

7. Η τελική σύνθεση

 Η ίδια κίνηση που παρατηρούμε στον μύθο — ο έρωτας που ενώνει, η ζήλια που χωρίζει, η επιθυμία που δημιουργεί σχέσεις και η σύγκρουση που τις διαλύει — μπορεί να θεωρηθεί μικρογραφία μιας ευρύτερης κοσμικής διαδικασίας.

Τίποτε δεν μένει ίδιο. Όλα μετασχηματίζονται. Ο Έρως συνδέει  και το Νεῖκος διαχωρίζει  . Και μέσα από αυτή την αέναη εναλλαγή γεννιούνται, μεταβάλλονται και χάνονται οι μορφές της φύσης και της ζωής.

Η Αφροδίτη, επομένως, δεν είναι μόνο η θεά της ομορφιάς και του ερωτικού πάθους. Είνει σύμβολο της ίδιας της δύναμης της ζωής που αναζητά την ένωση, ενώ απέναντί της η Έρις θυμίζει ότι κάθε ένωση εμπεριέχει τη  διάλυσης και κάθε διάλυση την πιθανότητα μιας νέας σύνθεσης.

Υποστράτηγος ε.α. Κωνσταντίνος Κωνσταντινίδης
Συγγραφέας – Μέλος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών

Amphiktyon Blog: http://www.amphiktyon.blogspot.com
Amphiktyon Official Site: http://www.amphiktyon.org